Een stille man met een heelal in zich

Mijn vader was een stille, verlegen man. Hij werkte vanaf zijn dertiende als meubelstoffeerder, met alleen de lagere school achter zich. Elke week gingen we naar de bibliotheek om boeken te lenen. Mijn vader koos boeken over fotografie en sterrenkunde, mijn moeder spirituele boeken, en ik las een beetje van alles, inclusief de kinderboeken.

Als ik bij mijn ouders op bezoek was, vergat ik hem vaak. Mijn moeder eiste alle aandacht op. Na een uur dacht ik ineens: Oh jee, pa is er ook nog, en dan vroeg ik hoe het met hem ging. Mijn moeder antwoordde steevast voor hem:

“Het gaat goed met hem, ik hou hem jong.”

“Ik vroeg het aan pa.”

“Niek, zeg dan hoe goed het met je gaat en hoe jong ik je hou!”

Na wat geborrel vanuit zijn buik herhaalde hij stotterend wat zij had gezegd.

Zo ging het jarenlang. Hij leefde in haar schaduw, sprak weinig, bewoog zachtjes door het huis, bijna onzichtbaar.

De dag dat ik hem ‘ontvoerde’

Ik was in de veertig toen ik hem voor het eerst alleen meenam. Ik had een werkafspraak bij de Vara-studio’s in Hilversum, de stad waar hij was opgegroeid. Plotseling kreeg ik het idee hem mee te vragen om de weg te wijzen. Als ik hem vroeg in de ochtend zou bellen, wist ik dat mijn moeder nog lang niet klaar zou zijn om zich aan te kleden — en ja hoor, het lukte.

We spraken af in de sprinter. Hij stond al in de deuropening te wachten. Hij leek jonger, vrolijker, bijna licht. Hij sprong als het ware om me heen van energie en hij sprak — uit zichzelf, vrij, alsof er iets in hem open was gegaan.

Na mijn gesprek liepen we naar een terras. En daar vertelde hij me het geheim van zijn leven.

Hij was doodsbang om het te zeggen, alsof hij een biecht aflegde. Rond zijn negentiende had hij in een bank die hij moest stofferen beeldjes gevonden. Hij verkocht ze om schoenen te kopen voor zijn toenmalige vriendin. Hij kreeg er zestig gulden voor — een groot bedrag in die tijd. De volgende dag kwam de politie. De eigenaars hadden zich gerealiseerd dat de beeldjes in de bank verstopt hadden gezeten. Mijn vader kreeg een jaar gevangenisstraf. Hij droeg de schaamte zijn hele leven met zich mee.

Hij was zo bang dat ik hem zou afwijzen.

Ik zei dat ik van hem hield, dat je tegenwoordig voor zoiets hoogstens een paar weken taakstraf zou krijgen. Dat de echte straf het jarenlange schuldgevoel was dat hij zichzelf had opgelegd. Hij vertelde het mijn moeder pas na hun trouwen, en zij heeft hem dat nooit vergeven. In ruzies kwam het altijd weer boven.

In de trein terug had hij heldere ogen zoals ik ze nooit eerder had gezien. Ik zei dat ik dit vaker wilde doen, samen op pad. Op dat moment gingen de luikjes dicht. Er kwam weer een waas voor zijn ogen.

“Daar krijg ik geen toestemming voor van je moeder,” zei hij zacht.

Hij vroeg me mee naar binnen te gaan als buffer, omdat hij wist dat mijn moeder hem zou ondervragen over alles wat er was gezegd. Toen we aankwamen had ze een glaasje te veel op en ze voelde precies wat er was gebeurd.

“Nou weet je het, je vader is een crimineel. Ik ben met een crimineel getrouwd.”

Die dag sprak ik mijn vader voor het eerst echt.

De lezing die alles veranderde

Jaren later, toen mijn moeder al overleden was, ging mijn vader — inmiddels vierennegentig — drie keer per week naar een ouderenopvang. Op een dag belde iemand van de organisatie:

“Uw vader gaf vandaag een lezing over sterrenkunde. Zo interessant!”

Ik was stomverbaasd. Mijn vader, een lezing. Toen pas besefte ik hoeveel kennis hij in stilte had verzameld uit al die bibliotheekboeken.

Na zijn dood vertelde een medium dat mijn vader “aan de andere kant” astronomie studeerde. Dat hij daar eindelijk vrij was, zonder het minderwaardigheidscomplex dat hem op aarde zo klein had gehouden.

Dat maakte me diep gelukkig.